Watercalamiteiten
De watersnood van 1953, waarschijnlijk de enige watercalamiteit in Nederland die u zich kunt herinneren waarbij meerdere doden zijn gevallen. Het was dan ook flink mis; ruim 1800 slachtoffers en 1,5 miljard euro schade. En het is niet toevallig dat in de jaren voorafgaand aan de ramp de aandacht voor kustbescherming flink was verslapt.
Ook nu zien we een verschuiving. De watersector is voor haar financiële middelen overgeleverd aan de besluitvorming door politici die zich binnen 4 jaar moeten bewijzen. Zij leggen de prioriteit liever bij overzichtelijke problemen die op korte termijn zijn op te lossen. Hoe zit het met landbouwstoffen die de komende 20 jaar steeds meer onze drinkwatervoorraad dreigen te verontreinigen? ‘Dat zien we tegen die tijd wel weer.’
Water is één van de allerbelangrijkste thema's in onze samenleving. Het is dan ook een goede zaak dat leerlingen in het basisonderwijs en voortgezet onderwijs leren over waterveiligheid, voldoende water en waterkwaliteit. Bij het schoolvak aardrijkskunde gebeurt dat volop en in mindere mate ook bij biologie en geschiedenis. Met het oog op morgen verdient watereducatie in toenemende mate onze aandacht. Daarom stimuleren wij aardrijkskundedocenten om leerlingen zoveel mogelijk te laten zien en te laten nadenken over watergebruik en waterbeheer in hun eigen schoolomgeving, bij voorkeur aan de hand van veldwerkopdrachten.
Joop van der Schee
KNAG hoogleraar onderwijsgeografie
Schoon water, vanzelfsprekend?
Het waterbeheer is in Nederland in goede handen bij Rijkswaterstaat, de waterschappen, de provincies en de gemeentes. Toch is de beschikbaarheid van voldoende schoon water voor mens en natuur niet vanzelfsprekend, zelfs niet in het regenachtige Nederland. In 2003 bleken we nog erg kwetsbaar te zijn voor een lange droge periode. Er was 200 miljoen Euro schade in de Nederlandse binnenvaartsector door het tekort aan water in de rivieren. De elektriciteitproductie kwam bijna stil te liggen door gebrek aan koelwater. De schade voor de Nederlandse landbouwsector bedroeg één miljard Euro. Door het mislukken van de oogsten in Europa stegen de voedselprijzen en daarvan is de derde wereld uiteindelijk nog het meest de dupe geweest.
We leven niet op planeet Aarde. We leven op planeet water. 70% van ons aardoppervlak is immers bedekt met water. Mensen bestaan voor het grootste deel uit water. Zonder eten houden mensen het nog wel een tijdje vol maar zonder water is het snel afgelopen. Joachim Rozemeijer illustreert in zijn artikel op overtuigende wijze het maatschappelijk belang van water. Het is eigenlijk verbluffend dat dit relatief zo onbekend is. Gelukkig wordt er hard gewerkt aan watereducatie op meerdere plekken. Het ontsluiten van watereducatieproducten voor het onderwijs via www.watereducatie.nl is hiervan een goed voorbeeld. Voldoende is het echter niet. We leven in een tijd die een keerpunt zal blijken te zijn voor het leven van mensen op aarde. Mensen daarvan in hogere mate bewust maken is van groot belang. IVN pleit er dan ook voor om standaard bijvoorbeeld 1% van alle investeringen in water te bestemmen voor communicatie en educatie. ‘Be good’ is niet meer genoeg, ‘tell it’ is net zo belangrijk.
Jelle de Jong
Algemeen directeur IVN
Dichtbevolkt onder de zeespiegel
Ook onze veiligheid tegen overstromingen is niet zo vanzelfsprekend. De zeespiegel stijgt en tegelijkertijd daalt de bodem in het dichtbevolkte laaggelegen deel van Nederland. Deze ongelukkige combinatie biedt weinig perspectief voor de toekomst. Hoe dieper we wegzakken onder het zeeniveau, des te groter de gevolgen als het een keer misgaat. En het kán misgaan. Bij extreem hoge waterstanden op de Noordzee kunnen we de afvoer van de grote rivieren niet kwijt. Als er dan ook extreem grote rivierafvoeren op ons af komen, hebben we een groot probleem.
Bedrijvigheid drukt op het beschikbare water
Naast het feit dat we met zoveel Nederlanders onder de zeespiegel werken en wonen is ook het intensieve ruimtegebruik in Nederland een bron van mogelijke problemen. Ontzettend veel bedrijven zijn van water afhankelijk; van agrariërs tot papierfabrieken en van drinkwaterbedrijven tot energiecentrales. Hierdoor is de druk op het beschikbare water groot. Het onttrekken van grondwater voor industrie, drinkwaterwinning of landbouwirrigatie leidt tot verdroging. En de grote hoeveelheden mest uit onze zeer intensieve veehouderij zorgt voor vermesting, wat leidt tot giftige algenbloei en verlies van biodiversiteit in ons oppervlaktewater. Waterbeheerders moeten ook rekening houden met allerlei historische verontreinigingen. In veel oude industriegebieden is het grondwater vervuild doordat men vroeger minder zorgvuldig omging met afvalstoffen. Afgewerkte motorolie liet men vaak gewoon in een kuil in de grond zakken. Limburg en Noord-Brabant hebben te maken een grootschalige historische verspreiding van zware metalen vanuit de zink- en loodindustrie.
Joachim laat uiteenlopende problemen zien, die uitdagen tot het vinden van innovatieve oplossingen. Educatie hierover is belangrijk, maar momenteel nog erg gefragmenteerd en van wisselende kwaliteit. N.a.v. afspraken in het Nationaal Waterplan (2009) werken rijk, waterschappen, bedrijfsleven en onderwijssector samen aan maatregelen om het onderwijs over water qua effectiviteit op een hoger plan te brengen. Om duurzaam omgaan met water te bevorderen, èn om jongeren bekend te maken met de mogelijkheden van werk in de watersector. Want terwijl Nederland internationaal bekend staat om zijn waterexpertise, en daarmee nog meer aan de weg wil timmeren, zijn de meeste jongeren zich niet bewust van de mogelijkheden die daar voor hen liggen. In het afgelopen maand naar de Tweede Kamer gestuurde Bestuursakkoord Water kondigen de ondertekenende partijen aan, samen met bedrijfsleven en onderwijssector hun inspanningen te zullen versterken om het onderwijs over water te structureren en te verbeteren. Leidend tot een overeenkomst die vanaf 2012 wordt geïmplementeerd.Saskia Ras
Senior beleidsmedewerker
Ministerie van Infrastructuur en Milieu, directoraat Generaal Water
Zonder waterbeheer
Als alle waterbeheerders van Nederland vanaf nu in staking zouden gaan, zouden we daar niet meteen erg veel van merken. Maar als ze het een paar maanden volhouden gaat er van alles mis! De riolen zullen verstopt raken, waardoor afvalwater niet meer afgevoerd kan worden. Het afvalwater gaat ongezuiverd het open water in, waardoor sloten en meren veranderen in stinkende bronnen van ziektekiemen. Schoon water voor natuurgebieden, industrie, landbouw en voor het maken van drinkwater is er niet meer. En zonder het onderhoud aan sloten en riool ligt het openbare leven na elk regenbuitje plat door ondergelopen straten, huizen, weilanden en akkers. Om nog maar te zwijgen over een doorbraak van de slecht onderhouden dijken.
Waterbewust
Zonder waterbeheer worden we ziek, hebben we een tekort aan voedsel en (veilig) drinkwater, kunnen we niet naar school of naar ons werk en lopen we het risico te verdrinken. Het zou goed zijn als we wat meer zouden horen over al het waterwerk dat bij gemeenten, waterschappen, provincies, Rijkswaterstaat en waterbedrijven wordt verzet. Het enige dat we nu van waterbeheer merken is de jaarlijkse aanslag voor de rioolheffing en de waterschapsbelasting. Goede voorlichting en educatie kan ervoor zorgen dat kinderen, volwassenen en uiteindelijk ook de politici het belang inzien van goed waterbeheer, nu en in de toekomst.
Joachim Rozemeijer
Adviseur Waterkwaliteit Deltares
Wie zogt er voor het waterbeheer?
Waterschappen
Waterschappen zorgen voor schoon oppervlaktewater, droge voeten en veilige dijken. De waterschappen kennen een rijke historie. Al in de 13e eeuw organiseerden kleine groepjes boeren zich om afspraken te maken over het waterbeheer. Ze moesten wel, want het was vaak te nat voor landbouw en door samen te werken kon het overtollige water afgevoerd worden. Deze waterschappen zijn de oudste bestuursvorm in Nederland. Inmiddels zijn de kleine waterschapjes van vroeger gefuseerd tot de huidige 26 waterschappen. In 1970 waren er nog meer dan duizend!
De medewerkers van het waterschap zorgen ervoor dat de rioolwaterzuiveringen goed functioneren en onderhouden en controleren ook kades en dijken. Waterschappers beheren de gemalen, stuwen en kleppen om het waterpeil in sloten en meren te beheersen. Tenslotte controleren zij ook de waterkwaliteit en onderhouden zij sloten, vaarten en beken die belangrijk zijn voor de waterafvoer en de flora en fauna.
Provincies
De provincies zijn verantwoordelijk voor het beheer en de kwaliteit vanhet grondwater. Provincies geven vergunningen voor het winnen van grondwater en zorgen ervoor dat er niet teveel wordt opgepompt. De provincies hebben ook de taak om het landelijke beleid van de rijksoverheid te vertalen naar beleid voor de eigen provincie, ook voor waterbeheer. En provincies hebben een controlerende taak op het meer uitvoerende werk van de waterschappen en gemeentes.
Rijkswaterstaat
Rijkswaterstaat beheert de zogenaamde rijkswateren; de grote rivieren en kanalen, het IJsselmeer en ook de Noordzee en de Waddenzee. De kustverdediging moet continu worden onderhouden en gecontroleerd om ons te beschermen tegen de grillen van de zee. Rijkswaterstaat zorgt ervoor dat de dijken langs rivieren hoog genoeg en stevig genoeg zijn en dat de Rijn en de Maas genoeg ruimte hebben om bij extreem hoge afvoeren al het water af te voeren. Zij letten daarbij ook op de bevaarbaarheid van de rijkswateren. De vaargeulen moeten diep genoeg zijn, ook als er door droogte weinig rivierafvoer is. Rijkswaterstaat is ook verantwoordelijk voor de waterkwaliteit. Water uit de Rijn en de Maas wordt gebruikt voor drinkwaterproductie en dat gaat mis als de waterkwaliteit te slecht wordt.
Gemeenten
In samenwerking met het waterschap zorgt de gemeente voor het water binnen de bebouwde kom, zowel oppervlakte als grondwater. De gemeente onderhoudt ook het rioolstelsel en zorgt voor het transport van ons afvalwater naar de waterzuiveringsinstallaties van het waterschap. Dat is een hele klus, want er ligt in totaal meer dan 100.000 kilometer riool in Nederland.
De Nederlander maakt zich nauwelijks druk over water. In onze gespecialiseerde maatschappij laten we het waterbeheer met een gerust hart over aan waterspecialisten, die op de achtergrond hard werken aan onze veiligheid. Slechts als het een keer heel erg mis gaat staan de waterbeheerders in de spotlights.